Radyoterapi

KAPSAMLI REHBER

Radyoterapi Nedir?

Radyasyon, dalgalar veya parçacıklar halinde yayılan bir enerji türüdür. Bu enerji biçimi, özel makineler kullanılarak üretilebileceği gibi, radyoaktif maddelerden de kaynaklanabilir. Radyasyon tıpta yalnızca görüntüleme amacıyla değil, aynı zamanda kanser ve diğer bazı hastalıkların tedavisinde de kullanılır. Radyasyonu etkilenen organa yönlendirmek için özel cihazlara ihtiyaç duyulur. Radyasyon kullanılarak gerçekleştirilen yüksek enerjili radyasyon tedavisi, "radyoterapi" veya "ışın tedavisi" olarak adlandırılır.

Radyoterapi Hangi Hastalıklarda Kullanılır?

Radyoterapi, vücudun hemen hemen her bölgesinde gelişebilen kanser türlerinin tedavisinde kullanılır ve kanser hastalarının yaklaşık yarısında bu yöntemden yararlanılır. Bazı durumlarda radyoterapi, kanser tedavisindeki tek yöntemdir. Bu, tek başına ya da cerrahi veya ilaç tedavisi ("kemoterapi") ile birlikte uygulandığında birçok hastada iyileşme sağlayabilen bir tedavi yöntemidir.

Radyoterapiden Önce Hazırlık Gerekli Midir?

Radyoterapi süreci öncesinde simülasyon ve planlama aşamaları gerçekleştirilir. Radyoterapi öncesinde hastanın yapması gereken özel bir hazırlık bulunmadığını; bunun yerine tedavi pozisyonu, doz dağılımı ve korunacak organlar gibi hususların radyoterapi ekibi tarafından belirlendiğini belirtmek gerekir. Hastaya, radyoterapiye başlamadan önce sigara ve alkol kullanımını bırakması, beslenmesine dikkat etmesi, vücudun sıvı dengesini koruması ve yorgunluk durumunu kontrol altında tutması önerilir. Radyoterapinin orofaringeal bölgeye uygulanacak olması durumunda, ağız içi değerlendirme ve ağız hijyeni programına ihtiyaç duyulabilir.

Radyoterapi Planlama ve Hazırlık Süreci Nasıldır?

Radyoterapi Tedavi süreci nasıldır?

Herhangi bir tedaviye başlanmadan önce hastanın üzerindekileri çıkarıp hastane önlüğü giymesi gerekecektir; bu nedenle, radyasyon tedavisi öncesinde kolayca çıkarılabilecek kıyafetler giymesi önerilir. Teknisyen, tedavi edilecek bölgeleri belirlemek amacıyla hastanın cildi üzerinde işaretlenmiş çizgileri kullanacaktır. Hastanın özel bir koltuğa oturması veya tedavi masasına uzanması gerekecektir. Hasta her bir tedavi seansında tedavi odasında 15 ila 30 dakika kalsa da, radyasyon tedavisi işlemi 1 ila 5 dakika sürer.

İşlem sırasında hastanın nefesini tutmasına gerek yoktur; normal solunum yeterli olacaktır. Radyoterapi esnasında; doğru dozun vücudun ilgili bölgesine hassasiyetle iletilmesini sağlamak, her seansta hastanın aynı pozisyonda kalmasını temin etmek ve hastaya mümkün olan en yüksek konforu sunmak amacıyla hastanın hareketsizleştirilmesi gerekir. Hareketsizleştirme amacıyla kullanılan aksesuarlar arasında baş ve boyun maskeleri, vakumlu yatak, diz altı destekleri veya omuz geri çekme aparatları gibi çeşitli ekipmanlar yer alır.

Radyoterapi teknisyeni, radyasyon uygulaması başlamadan önce odadan çıkar. Cihaz bitişikteki küçük bir odadan yönetilir; hasta ise bir ekran veya pencere aracılığıyla izlenebilir. Bu sırada hasta, sesi bir hoparlörden duyulabildiği için teknisyenle konuşabilir. Radyoterapi cihazı oldukça büyüktür; bu nedenle, cihaz tedavi alanı çevresinde farklı açılarla dönerken bulunduğu oda gürültülü gelebilir. Yine de hastalar, cihazın eğitimli teknisyenler tarafından kullanıldığını ve işleyişinin sürekli kontrol edildiğini göz önünde bulundurmalıdır. Tedavi odası veya cihazın kendisiyle ilgili sorular, teknisyene ya da doktora yöneltilebilir. Radyasyon görünmez ve duyulmazdır; ayrıca hiçbir şekilde hissedilmez. Hasta seans sırasında kendini kötü hisseder veya rahatsızlık duyarsa, durumu derhal teknisyene bildirmelidir. Cihazın çalışması anında durdurulabilir.

Radyoterapi nasıl uygulanır?

Radyoterapi sürecinde, kanserli hücreleri barındıran ve önceden belirlenmiş bölgeye yüksek dozda radyasyon yönlendirilir. Bu işlem, tümör hücrelerinin yok edilmesini ve hastanın sağlıklı dokusunun korunmasını amaçlar; ancak süreç sırasında sağlıklı hücreler de zaman zaman etkilenebilir. Radyoterapi; dıştan, içten ve sistemik (tüm vücut) olmak üzere üç tür uygulamaya ayrılır. Bu tedavi yöntemi, özel cihazlar kullanılarak vücuda radyasyon verilmesini içerir. Size uygulanacak radyoterapi, kanserli bölgeye maksimum dozda radyasyon verilmesini kapsayabilir. Sağlıklı doku hücrelerine zarar vermemek adına büyük bir titizlikle gerçekleştirilen iç radyasyon tedavisinde, radyasyonu doğrudan tümöre iletmek amacıyla özel kateterler yerleştirilir. Bu işlem genel anestezi altında yapılır ve dış radyoterapi sürecine kıyasla daha uzun sürer. Sistemik radyoterapi ise radyoaktif maddelerin hastaya ağız yoluyla veya damar içinden verilmesiyle gerçekleştirilen, tüm vücuda yönelik bir radyasyon tedavisidir. Dış radyoterapi, radyasyon ışınlarının önceden belirlenmiş bir mesafeden belirli bir bölgeye yönlendirilmesiyle uygulanır.

Radyoterapinin Risk ve Yan Etkileri Nelerdir?

Radyoterapi kanserli hücreleri öldürmek veya yavaşlatmak için kullanılırken, çevresindeki sağlıklı hücreleri de etkileyebilir.

Radyoterapi Sonrasında Nelere Dikkat Edilmelidir?

Halsizlik ve cilt sorunları, radyoterapinin en tipik erken dönem yan etkileridir. Bunlar, genellikle vücudun hangi bölgesinin tedavi edildiğine bakılmaksızın görülür. Diğer yan etkiler ise tedavi edilen spesifik bölgeye göre değişiklik gösterebilir. Örneğin, baş ve boyun bölgesine uygulanan radyoterapi; geçici veya kalıcı olabilen saç dökülmesine yol açabilir. Tedavi alanı mide, bağırsaklar veya ağız bölgesini kapsıyorsa iştah kaybı yaşayabilirsiniz. Yan etkilerin birçoğu tedavi sona erdikten sonra ortadan kalkar ve bunlarla başa çıkmak için çeşitli yöntemler mevcuttur. Radyoterapinin yol açtığı yan etkiler her hastada farklılık gösterebilir. Dolayısıyla, tedavi sürecinde hafif düzeyde yan etkiler yaşayabileceğiniz gibi, hiçbir yan etkiyle karşılaşmamanız da mümkündür. Radyoterapi gören hastaların, tedavi süreci tamamlandıktan sonra da bir süre daha özel bakım rutinini sürdürmeleri gerekir. Tedavi edilen bölgedeki tahriş tamamen iyileşene kadar cildinize özen gösterin. Bu bölgede oluşabilecek izleri ovalayarak çıkarmaya çalışmayın.

Tedavi sürecinizi tamamlamış olsanız bile, hâlâ biraz daha dinlenmeye ihtiyaç duymanız mümkündür. Geceleri yeterince uyumaya ve ihtiyaç duyduğunuz her an dinlenmeye özen göstermeniz önerilir. Yavaş bir tempoda da olsa, düzenli yürüyüşlerinizi ihmal etmemelisiniz. Radyoterapi seansları kısa sürdüğü için, hastaların çoğu işlerine zorlanmadan devam edebilmektedir. Yine de, eğer işe ara verdiyseniz, kendinizi hazır hissettiğinizde görevlerinize geri dönebilirsiniz. Radyoterapi süreciniz sona erer ermez, doktorunuz tedavi sonuçlarını değerlendirebilmek amacıyla düzenli kontroller yapılmasını isteyecektir. Bu kontroller; radyasyon tedavisinin yol açabileceği yan etkilerin ve hastalığın nüksetme ihtimalinin izlenmesi ve yönetilmesi açısından büyük önem taşır. Doktorunuz sizi muayene edecek; ayrıca laboratuvar tetkikleri ve görüntüleme incelemeleri isteyecektir.

Radyoterapinin Süresi Ne Kadardır?

En yaygın uygulanan kanser tedavilerinden biri olan radyoterapi, genellikle 1 ila 7 haftalık bir süre zarfında gerçekleştirilir. Ancak, bu sürenin hastaya göre değişiklik gösterdiği unutulmamalıdır. Her bir tedavi seansı yaklaşık 30 dakika sürer. Tedavi normalde haftada beş gün uygulanır. Ayrıca, bazı hastalar günde birden fazla tedavi seansı alabilirler. Radyoterapi sırasında hasta herhangi bir ağrı hissetmez; ancak tedavi ilerledikçe ciltte tahriş oluşabilmektedir.

Radyoterapi ve Kemoterapi Birbirinden Nasıl Ayrılır?

Radyoterapi ve kemoterapi, hücre bölünmesini ve hücrelerin çevre dokulara yayılmasını önlemeye yönelik kanser tedavi yöntemleridir. Radyoterapiyi kemoterapiden en çok ayıran özellikler, etki mekanizmaları ve uygulama alanlarıdır.

Radyoterapi Gören Hastalar İçin Kısa Kılavuz

İlk kez radyoterapi görecek hastalarda bir miktar endişe veya gerginlik olması muhtemeldir. Tedaviye başlamadan önce radyasyon onkoloğu ile tedaviyi ayrıntılı olarak görüşmek yararlıdır; tüm detaylar doktor tarafından açıklanacaktır. İlk işlem "simülasyon"dur; bu aşamada, X-ışını cihazına benzer şekilde çalışan bir simülatör veya 3 boyutlu planlama söz konusuysa BT simülatörü kullanılarak hangi bölgenin tedavi edileceği tam olarak belirlenir. Bu işlemler için ne zaman ve nasıl gelmeniz gerektiğine dair bilgiler size önceden verilecektir. Daha sonra, tedavinin ne zaman yapılacağı ve hangi tür cihazın kullanılacağı size bildirilir. Simülasyon ile tedavinin başlaması arasındaki süre; planlama ve hesaplama işlemlerini ve gerekirse (tedavi alanı içinde koruma sağlanması amacıyla) tedavi bölgenize özel koruyucu blokların hazırlanmasını kapsar. Radyoterapi planlaması, tedavi alanı boyutunu küçültmek amacıyla genellikle tedavi süresince birkaç kez tekrarlanır.

Radyasyon tedavisindeki ilk seansınız, uzman doktorunuzun ve bir tıbbi fizikçinin gözetimi altında radyoterapi teknikerleri tarafından gerçekleştirilecek; sonraki seanslarınız da yine radyoterapi teknikerleri aracılığıyla aynı şekilde sürdürülecektir. Tüm tedavi süreci boyunca doktorunuzla düzenli aralıklarla kontroller yapılacaktır. Tedavi seansınız, tedavi alanlarının sayısına bağlı olarak genellikle 10 ila 15 dakika sürer. Doktorunuz size tedavi sürecinizin ne kadar süreceğini bildirecektir; bu süre genellikle 2 ila 6 hafta arasında değişmekle birlikte, bazen daha uzun veya daha kısa da olabilir. Dışarıdan uygulanan radyoterapi (eksternal radyoterapi) genellikle haftada 5 gün yapılır; normal dokuların kendini toparlamasına olanak tanımak amacıyla iki gün tedavi uygulanmaz. İşlem boyunca hareketsiz kalmanızı gerektirse de, dışarıdan uygulanan radyoterapi ağrılı bir işlem değildir. Çevrenizdeki insanlara radyasyon yayma konusunda endişelenmenize gerek yoktur; hamile kadınlarla veya çocuklarla bir arada bulunmanızda herhangi bir sakınca yoktur.

Radyasyon tedavisi sırasında bazı yan etkiler yaşamanız mümkündür. Halsizlik ve iştah kaybı, en sık görülen yan etkilerdir. Tedavi edilen bölgeye bağlı olarak farklı yan etkiler ortaya çıkabilir; bunlar çoğunlukla geçicidir ve doktorunuz bunlarla başa çıkmanız konusunda size yardımcı olacaktır. Radyoterapi sırasında görülebilecek bir diğer yan etki de cilt rengindeki değişikliklerdir. Tedavi bölgesi her hastada farklılık gösterse de, radyasyon tedavisi süresince ilgili bölgedeki cilt daha hassas hale gelir. Cildinizi tahriş etmekten kaçınmaya özen göstermelisiniz. Yumuşak dokulu giysiler giymeniz; tıraş olma, cildi sertçe ovalama veya sürtme gibi tahriş edici uygulamalardan kaçınmanız şiddetle tavsiye edilir. Tedavi sürecinde üzerinde durulması gereken önemli bir diğer konu da beslenmedir. Tedaviden en yüksek faydayı sağlamak için dengeli beslenmeli ve kilonuzu sabit tutmalısınız. Lütfen bu konuda doktorunuzun tavsiyelerine uyunuz. Radyoterapi sonrasında, tedavinin etkinliğini ve olası yan etkileri değerlendirmek amacıyla hastalar genellikle kontrollere çağrılır. İlk kontrol randevusu radyoterapiden 1-2 ay sonra gerçekleşir; sonraki kontroller ise üç ayda bir olacak şekilde planlanır.